મારું (જ) સત્ય


૧૯૮૮ની સાલમાં એન્ટેક (ટીવીની કંપની)માં નોકરી કરતો હતો. એકવાર બધા નવરા બેઠા હતાં, અમે બધા કાઠિયાવાડી આમ પાછા ફાન્કોડી ખરાને? એટલે સહુ ઝીંક્યે રાખતા હતાં કે આમ કરી શકીએ ને તેમ કરી શકીએ, કોઈને ટીખળ સુઝ્યું, તો ચેલેન્જ મૂકી કે  EHT  ઊંધી ફિટ કરી શકો? એનો ડાયાગ્રામ જુવો કે આ ઊંધી ફિટ ન થાય,

TV EHT

TV EHT

પણ મેં કીધું ને આપણે ગુજરાતી અને એમાંયે કાઠીયાવાડી, એમ કંઈ મૂકી દઈએ? એક ભાઈએ ફિટ કરી દીધી! તમને થશે કે આ  થાય જ નહીં, કેવી રીતે કરી ?

તો એ ભાઈ સાહેબે PCBમાં ઊલટી ફીટ કરી દીધી. એ અલગ વાત છે કે પ્રેક્ટિકલી આ પોસિબલ નથી પણ વાત ઊલટી ફીટ કરવાની હતી, એ થઇ ગઈ એટલે આમ જુવો તો એ હાર્યો તો ન જ કહેવાય!!

આ બધું યાદ આવવાનું કારણ હમણાં કાત્જુ, માજીદ મેમણ વગેરે સંજુ બાબાની સજા માફીને લઈને જે રીતે દરેક ચેનલ પર પોતાનો કક્કો ખરો કરી રહ્યા છે એના પરથી યાદ આવ્યું.પણ અત્યારે ‘સંજુ સજા’ ઈશ્યુ વિશે કોઈના કે મારા વ્યૂ રાખીને વધુ માથું પકવવાનો નથી પણ આ પ્રકારના વલણ અંગે વિચાર આવે છે કે લોકો કેવા હોય છે? એકવાર બોલાય જવાય કે સ્ટેન્ડ લેવાય જવાય એટલે ગમે તેમ કરીને પોતાની વાત પકડી રાખવાની અને પ્રેક્ટિકલ કે સૈધાંતિક (થિયરી વાળી નહી) રીતે શક્ય કે યોગ્ય હોય કે ન હોય પણ હવે તો સિદ્ધ કરી જ બતાવવું કે મેં કીધું એ સાચુ એમ નહી મેં કીધું એ જ સાચું એ સાબિત કરી ને જ જંપવું.

અમૃતબિંદુ ~

અમુક લોકોમાં ‘સાચું હોય એ કહેવું’ એમ નહીં પણ ‘કહેવાય ગયું પછી એ સાચું છે’ એમ સાબિત કરવાની વૃતિ ઘર કરી ગઈ હોય છે.

update –

જૈન ધર્મની નયવિચારધારાથી હું પ્રભાવિત થયો છું. એક જ વસ્તુ જુદી જુદી અપેક્ષાથી કે દ્રષ્ટિથી જુદી જુદી દેખાય. નય શબ્દ ન્યાયની કરીબ છે. બધા નયોનું સંકલન એ પૂર્ણજ્ઞાન છે. જે નય એક જ દ્રષ્ટિને ખરી અને બીજી બધી દ્રષ્ટિઓને ખોટી સમજે, હું જ સાચો છું એમ સમજે, એ નય નથી એ નયાભાસ છે. છ આંધળાઓ અને એક હાથીની વાર્તા જૈન ધર્મનું પ્રસિદ્ધ ઉદાહરણ છે. દરેક આંધળો હાથીને પોતાની ‘દ્રષ્ટિ’થી જુએ છે! કાન કપડનારને હાથી સૂપડા જેવો, સૂંઢ પકડનારને ધોકા જેવો, દંતશૂળ સ્પર્શનારને ભૂંગળા જેવો, પગ પકડનારને સ્તંભ સમાન, પેટને અડનારને પખાલ જેવો, પૂંછડી ખેંચનારને હાથી લાકડી જેવો લાગે છે. અનુભવસિદ્ધ સત્ય જરૂર છે, પણ પૂર્ણ સત્ય નથી, માત્ર સત્યાંશ છે. આ કદાગ્રહી જ્ઞાન છે, હું જ સાચો છું એવો નયાભાસ છે. 

બીજા છ સરળ દેખાતા માણસો હાથીને જુએ છે. સૂંઢ અને મુખ એમ બે મોઢેથી એ પાણી પીએ છે માટે એ એને ‘દ્વિપ’ કહે છે, બીજો એના દાંત જોઈને ‘દંતી’ કહે છે, ત્રીજો એને હાથી કહે છે, એ સૂંઢ જેવા ‘હાથ’થી બધું કામ કરે છે, ચોથા માટે મદઝરતો હાથી ‘મતંગજ’ છે, પાંચમો દાંતને કારણે એને ‘દ્વિરદ’ કહે છે, છઠ્ઠાએ એની હડપચીને લીધે એને ‘કુંજર’ કહ્યો. આ બહુધર્મી પ્રાણી એકધર્મી બને છે ત્યારે હસ્તી કે હાથી બને છે. આ હાથીત્વ એ નય છે. કયું સાચું? હાથીનું ખંડદર્શન કે હાથનું અખંડદર્શન? અનુભવથી સમજાતું સત્ય પણ કેટલું અપૂર્ણ સત્ય હોય છે? 

(ધર્મ અને દર્શન, ચંદ્રકાંત બક્ષી, પૃ. 135)

^ Courtesy : Nehal Mehta

Advertisements

21 ટિપ્પણીઓ

Filed under ગુજરાત_ગુજરાતી, વૃતિ - પ્રવૃતિ, સમાજ, સાહિત્ય, Baxi Babu - Chandrakant Baxi, media, Nation, politics

21 responses to “મારું (જ) સત્ય

  1. લોકશાહીમાં જનતાને અધિકાર તો મળે જ છે પણ સાથે તેમની ફરજો પણ હોય છે. કાયદો જનતાનું રક્ષણ કરે તેમ જનતાએ કાયદાનું રક્ષણ કરવાનું હોય છે. પણ આપણા દેશમાં હમણાથી (કદાચ અન્ના હજારેથી?) મરજી મુજબના કાયદાનો જુવાળ ચડ્યો છે. દિલ્હી વાળા ગેંગ-રેપના આરોપીને ફાંસીની સજા માટે લોકો રસ્તા પર નીકળી પડ્યા હતા અને હવે સંજય દત્તની સજા ઘટાડવા માટે પણ લગભગ એમ જ થઈ રહ્યું છે. કાયદા બનેલા હોય, ત્યારે તે મુજબ થતી પ્રક્રિયા આવકારવી ઘટે અને કાયદા ન હોય અથવા તો તેમાં ફેરફાર કરવો હોય તો ધીરજ હોવી ઘટે. એ કંઈ એક રાતમાં થાય એવું કામ નથી. તેમાં વળી વધતે-ઓછે અંશે આપણી વ્યક્તિપૂજાની માનસિકતા પણ જવાબદાર છે. આરોપી પોતે ગુનો સ્વીકારે છે કે ગુનો સાબિત થાય છે, પછી નિયમ મુજબ તેને સજા તો મળવી જ જોઈએને? એ સંજયદત્ત હોય કે ગમે તે. મરજી મુજબના કાયદા હોય, તો લોકશાહીમાં ને ઠોકશાહીમાં શું ફર્ક રહ્યો?

    • rajniagravat

      ચિરાગ ઠક્કર,
      ધીરજ માટે સમજદારી હોવી ખપે અને સમજદારી તો ત્યારે આવે જ્યારે આપણે મેચ્યોર થઈએ…
      અંગ્રેજોએ અને પછી ગાંધીજીએ પણ કદાચ આવું અનુભવ્યું હતું ને કે આઝાદીને લાયક આપણે હજુ (સુધી) થયા નથી!

      • અશ્વિની ભટ્ટની ‘ફાંસલો’નો એક સંવાદ યાદ આવી ગયોઃ
        ‘ગાંધીએ અહિંસાનું શસ્ત્ર આપ્યું, કારણ તે શાણો આદમી હતો. કાંડા વગરના માણસના હાથમાં શસ્ત્ર મૂકવાનું જોખમ લેવા એ વાણિયાનું મન ના કહેતું હશે…તેને તો પૂરો ખ્યાલ હતો કે દેશમાં માટીપગાની મોટી ઓલાદ છે. ગારાના લોકોનું સૈન્ય બની ન શકે.’ (પેજ ૨૮)

  2. આ પોસ્ટ થકી સાબિત થાય છે કે આપની કલમમાં કુશળતા છે -એક ઘા ને બે કટકા કરવાની . ગમ્યું .

    • rajniagravat

      યુવરાજ જાડેજા,

      ના ભાઈ ના આપણા પાસે તો એવી કલમ પણ નથી અને કુહાડો પણ નથી કે એક ઘા -ને બે કટકા કરી શકીએ..ખાઈ પી ને અ એક બ્લોગ છે જ્યાં આવી ઠોકમઠોક કરતા રહિયે. 🙂

  3. શ્રી રજનીભાઈ, સંજય દત્તની સજા વિશે ભાઈ શ્રી જય ચિરાગે જે કૉમેન્ટ કરી છે તેના પછી કઈં કહેવાપણું નથી રહેતું. એમણે દિલ્હી ગૅંગ રેપ માટે મોતની સજાની માગણી કરનારા અને સંજય દત્તની સજા ઘટાડવાની માગણી કરનારા એક જ છે એ પણ કહી દીધું. (કદાચ વ્યક્તિઓ જુદી હોય, વર્ગ એ જ છે -નવધનાઢ્ય).
    તમે કાઠિયાવાડીઓએ ભેગા થઈને જે રીતે સત્યની શોધ આદરી છે તે પ્રશંસાને પાત્ર છે. જો કે આમાં પણ “કહેવાઈ ગયું એટલે જ સત્ય” એવું વધારે સાબીત થતું લાગે છે.
    સુખની જેમ સત્યની બાબતમાં પણ એક સારી વાત છે. દુનિયામાં સૌથી મોટું સુખ એ જ છે કે સુખની વ્યાખ્યા સૌની પોતપોતાની છે! એકનું સુખ તે બીજાનું પંણ સુખ જ હોય એવું નથી, સત્યનું પણ એવું જ છે. એકનું સત્ય બીજાનું પણ સત્ય હોય એવું નથી.

    પરંતુ ‘સત્ય’ એટલે શું? જે વસ્તુનો વાસ્ત્વિક આધાર દેખાડી શકાય તે સત્ય છે. ગંગા હિમાલયમાંથી વહે છે, એ સત્યનો વાસ્તવિક આધાર હિમાલય અને ગંગોત્રી છે. આ નિર્વિવાદ સત્ય છે.

    હવે બીજું ઉદાહરણ લઈએ. “દીપક ધોળકિયા સારો માણસ છે”. આમાં વાસ્તવિક આધાર શું? “છે” ક્રિયાપદ છે, જે દીપક ધોળકિયાનું વર્તમાનમાં હોવાપણું અને એ સારો માણસ હોવાનું (વર્તમાનમાં) સૂચવે છે. હવે ‘દીપ્ક’ લઈએ. એ એક જીવંત અસ્તિત્વની ઓળખાણ છે અને એના વિના વ્યવહાર બહુ મુશ્કેલીભર્યો બની જાય એટલા માટે કરાયેલી વ્યવસ્થા છે.. પણ એ એક જીવંત વ્યક્તિ તરફ આંગળી ચીંધીને સાબીત કરી શકાય છે. ‘ધોળકિયા’નું પણ એવું જ છે અને એનો આધાર ‘દીપક’ જેટલો નક્કર નથી પણ પરંપરામાં છે. હવે ‘માણસ’. એને બે પગ, બે હાથ વગેરે છે. એ તમારા જેવો જ છે એટલે એ માણસ હોવાનુમ વિધાન સત્ય ઠરે છે. બાકી રહ્યો એક શબ્દ ‘સારો’. હવે આ તો અભિપ્રાય થયો. એનો આધાર બહાર નથી, તમારી અંદર જ છે તમારો જેવો અનુભવ તેવો એ માણસ દેખાશે. કોઈ એને ખરાબ પણ કહી શકે. એ પણ અભિપ્રાય જ થયો.આમ ગુણવત્તાની દૃષ્ટિએ આ વાક્યમાં ‘સારો’ વાપરો કે ‘ખરાબ’ એ બન્ને સરખા. બન્ને અભિપ્રાય છે. આથી આખા વાક્યમાં વાસ્તવિક આધાર વિનાનો શબ્દ એ જ ચે. એ સત્ય પણ નથી અને અસત્ય પણ નથી. તે સિવાય “દીપક ધોળકિયા માણસ છે” એટલું જ સત્ય છે! કોઈના ગુણદોષની ચર્ચા કરતા હોઇએ ત્યારે આપણે એ યાદ રાખીએ કે એ માત્ર આપણો અભિપ્રાય છે, સત્ય નહીં, તો ઘણા ક્લેશો દૂર થઈ જાય.
    એટલે જાડેજા બાપુ ભલેને કહે કે એક ઘા ને બે કટકા, પણ સત્ય તો કટકામાં પણ નથી, કટકા સાથે ઊછળેલાં છોડિયાં સાથે ક્યાંયે ફંગોળાઇ જાય છે અને આપણું ધ્યાન પણ એના તરફ જતું નથી.

    • rajniagravat

      દીપકભાઈ,
      આમ જોઈએ તો સત્ય ઘા માં નથી હોતું અને કટકામાં પણ હોતું નથી અને ગોતવા વાળાને કણમાં પણ મળી જાય.. <- જુવોને હું ય મારું સત્ય સાબિત કરવા મંડી પડ્યો!

  4. જેઠમલાણીએ તેના પુત્ર મહેશ સાથે ૧૯૯૩માં સંજય દત્તનો કેસ હાથમાં લીધો હતો અને પછી સુનીલ દત્તે બાળાસાહેબના પગ પકડી લીધા હતા અને તેને જામીન પર છોડાવ્યો હતો, હવે એજ રામ જેઠમલાની કહે છે કે સંજયને માફી ન મળી શકે(કારણ કે હવે કેસ તેમની પાસે નથી, એટલે ફી તો મલે નહીં. જો ફી મલે તો જરૂર કેસ લડવા અને છોડાવવા તૈયાર થઈ જાય…..!!!!!) હવે આમાં સત્ય ક્યાં આવ્યું? તમે લખો છો તેમ દરેક પોતાની વાતનેજ સત્ય તરીકે ખપાવવાનો પ્રયાસ કરે છે………!!!!!

    • rajniagravat

      હાંજી ગાંધી સાહેબ, એ તો ફી મળે તો ‘ફ્રી’ (આઝાદ) કરવાની વાત આવે નહી તો ‘ફ્રી’માં તો ગમે તેવી દલીલ કરવામાં એમનો તો ટ્રેક રેકોર્ડ બહું ઊંચો ખરો ને?!

      • બચાવ પક્ષના વકીલનું કામ અસીલને કોઈ પણ રીતે નિર્દોષ જ સાબિત કરવાનું નથી પરંતુ અસીલને બધા જ કાયદા હેઠળ જે જે પ્રોટેક્શન મળતા હોય એ આપવાનું છે, જજનું કાર્ય સામે પડેલા પુરાવાને આધારે જ નિર્ણય આપવાનું હોય છે, એટલે અસીલને લાભ મળતો હોય તો પણ જજ પોતે આપી શકતા નથી, માટે જ બચાવ પક્ષના વકીલ જાણતા હોય કે અસીલ ગુન્હેગાર છે તેમ છતાં એનું કામ અસીલનો કેસ રજુ કરવાનું હોય છે અને તે જરૂરી છે, યાદ હોય તો અજમલ કસાબના કેસમાં બધા જ વકીલ સંગઠનોએ કેસ લેવાનો પ્રતિબંધ મુક્યો હતો ત્યારે કોર્ટ સામે મુશ્કેલી આવી હતી, (2) એટલે જ જો કોઈ આરોપી પોતે વકીલ ન રાખી શકે તો કોર્ટ એને વકીલની મદદ આપે છે,
        Please see Mr. Jethmalani in this perspective.

  5. અમુક લોકોમાં ‘સાચું હોય એ કહેવું’ એમ નહીં પણ ‘કહેવાય ગયું પછી એ સાચું છે’ એમ સાબિત કરવાની વૃતિ ઘર કરી ગઈ હોય છે…હાહાહા….સો એ સો ટકા એગ્રી આપની આ વાત સાથે…ભલા તુમ્હારા સત્ય મેરે સત્યસે સફેદ કૈસે..!

  6. હું જે કઈ કરું છું તે ધર્મ છે હું જે બોલું છું તે સત્ય છે અને હું ગમે તેવું આચરણ કરું તો તે સદાચાર છે પ્રતિષ્ઠા પામવાના પ્રતાપે કે લાલચે આત્માની અગાશીમાં કેવા ચીરા પડી જાય છે અને તેમાંથી નીકળતો અભિમાનનો ધુમાડો માણસને ચકરાવે ચડાવી દે છે
    (આવું કયાંક વાંચેલું છે)

  7. જ્યાં ‘હું’ અને ‘મારૂં’ રાહેતાં હોય ત્યાં સત્ય ન રહી શકે. એને જગ્યા ઓછી પડે.

પ્રતિસાદ આપો

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / બદલો )

Connecting to %s