વાંચન_જ્ઞાન


હમણાં જવાહરલાલ નેહરુ એ જેલમાંથી ઇન્દિરા ગાંધી પર લખેલા પત્રોનું સંકલન  (અનુવાદક અને સંક્ષેપક : મણિભાઈ ભ. દેસાઈ)  ‘જગતના ઇતિહાસનું સંક્ષિપ્ત રેખાદર્શન’ વાંચી રહ્યો છું, ઓલમોસ્ટ વંચાય પણ ગયું છે. આદત મૂજબ એફબી પર એ પુસ્તકમાંથી અવતરણો મૂકતો હતો અને અપેક્ષા મુજબ અમુક મિત્રોએ (લેખક પ્રત્યેની) નારાજગી પણ દર્શાવી.

આ પુસ્તક જ્યારે વાંચવાનું શરુ કર્યું અને હજુ એફબી પર કંઈ મૂક્યું ન હતું ત્યારે પણ અમુક સવાલો થતાં જે આમ તો આ પહેલા પણ ઉદભવ્યા જ છે પરંતુ આ પુસ્તક વાંચન દરમ્યાન અને એમાંયે એફબી ફ્રેન્ડસની પ્રતિક્રિયા દરમ્યાન જે સવાલો કે વાતો મનમાં હતી એ સપાટી પર આવી ગઈ.

સામાન્ય રીતે એવી માન્યતા હોય કે વાંચનથી જ્ઞાન/સમજ/ભાવ વગેરેમાં વૃદ્ધિ થાય પણ જો એવું જ હોય તો નેહરુનું આટલું બધું જ્ઞાન ખુદને/દેશને માટે કેમ મદદે ન આવ્યું? અત્યારે એક ચોક્કસ બુક/વ્યક્તિની વાત થાય છે એટલે આ નામ આપ્યું બાકી ઇતિહાસ/વર્તમાન કે પછી આપણા શાસ્ત્રોમાં પણ કેટકેટલાય નામો દિમાગમાં ઊભરે કે એમના વિશાળ વાંચન ફલકથી એમનું  કે દેશ-દુનિયાનું ભલું યા તો થયું નથી યા તો થવું જોઈતું હતું એટલું નથી થવા પામ્યું.

સામે પક્ષે એવા પણ કેટલાય દાખલા જોવા મળે કે જેઓનું સિમિત જ્ઞાન અને અમુક વખતે તો બિલ્કુલ જ્ઞાન ન હોય એવી વ્યક્તિઓએ પણ ઉચ્ચતમ દશા પ્રાપ્ત કરી હોય. તો આમાં આખરે વાત/રહસ્ય/ત્રુટી શું હશે?

 જ્ઞાનીઓની જ વાત કરીયે તો એક અનુમાન એવું આવે કે શાયદ તેઓએ વાંચન તો કર્યું પણ ત્યારબાદ મનન ન કર્યું એટલે જેમ વધુ ખોરાક બાદ આફરો ચડે અને ફાયદાની બદલે નુકસાન થાય એવું બન્યું હોય.

 વધુ વાંચન કરવું જ જોઈએ પણ લાગે છે કે દુનિયામાં જેટલું લખાયેલ છે એ બધું જ વાંચવાનો લોભ (કે બડાશ) થી  થોડું અંતર રહે એ ઇચ્છનીય છે.

 ઓશોને ભલે આપણે પ્રબુધ્દ/વિદ્વાન માનીયે , અને હતા એમાં પણ કોઈ મનાઈ નહીં, એમના જોયા સુધ્ધાં નથી તો પણ ઘણીવાર એવું લાગે કે તેઓ આખી દુનિયાને જે કહેતા એ શાયદ ખુદ સંપૂર્ણ પ્રાપ્ત કરવા કે અનુભવવાથી ચૂકી ગયા હતા.

~ અમૃતબિંદુ ~

* હિંદમાં બીજી એક વૃતિ જોવા મળે છે કે લોકો પાછળ જોવા ચાહતા હતા, આગળ નહીં. ભૂતકાળમાં તેમણે જે ઉચ્ચ સ્થિતિ  પ્રાપ્ત કરી હતી તેના તરફ તેમની નજર હતી, ભાવિમાં તેમણે પ્રાપ્ત કરવાની ઉચ્ચ સ્થિતિ તરફ નહીં. આમ આપણા દેશબંધુઓ વીતી વાતને આંસુ સારતા હતા અને  આગળ વધવાને બદલે કોઈપણ હુકમ કરતો તેને વ્ષ વર્તતા હતા. સામ્રાજ્યો આખરે તો જેમના ઉપર તેમનો દોર હોય તે લોકોની પરવશતા ઉપર જેટલાં પ્રમાણમાં નભે છે તેટલાં પોતાની તાકાત ઉપર નભતા નથી.

* ઇસ્લામના આગમનથી હિંદુ ધર્મ ઉપર બે જાતની અસર થઇ અને તાજુબીની વાત તો એ છે કે એ બન્ને અસરો એકબીજીથી સાવ વિરુદ્ધ હતી.

એક તો તે સ્થિતિ-ચુસ્ત થઇ ગયો અને પોતાનાં ઉપર આવતા હુમલા સામે રક્ષણ કરવાના પ્રયાસમાં તે જડ બન્યો અને પોતાની આસપાસ કવચ રચીને તેમાં ભરાઈ બેઠો.ન્યાયના વાડાઓ અને બંધનો વધારે સખત તથા સંકુચિત બન્યાં, પડદાના રિવાજ તથા સ્ત્રીઓનો એકાંતવાસ વધારે પ્રચલિત થયાં.

પણ બીજી બાજુએ ન્યાતો સામે તથા વધારે પડતા પૂજાપાઠ અને ધાર્મિક ક્રિયાકાંડ સામે આંતરિક વિરોધ જાગ્યો અને એ બાબતમાં સુધારો કરવા માટે ઘણા પ્રયત્નો થયા.

^

જવાહરલાલ નેહરુ લિખિત (અનુવાદક અને સંક્ષેપક : મણિભાઈ ભ. દેસાઈ)

જવાહરલાલ નેહરુ લિખિત (અનુવાદક અને સંક્ષેપક : મણિભાઈ ભ. દેસાઈ)

Advertisements

5 ટિપ્પણીઓ

Filed under ધર્મ, વૃતિ - પ્રવૃતિ, શ્રધ્ધા-અંધશ્રધ્ધા, સંવેદના, સાહિત્ય

5 responses to “વાંચન_જ્ઞાન

  1. વાંચનથી જ્ઞાન કે સમજમાં વૃદ્ધિ તો થાય છે જ, પણ આ મેળવેલુ જ્ઞાન ક્યાં, ક્યારે અને કેટલુ વાપરવુ એની સમજ ગડબડાઈ જાય તો આવુ થાય કદાચ…

  2. રજનીભાઈ, તમારો સવાલ સાચો છે કે નહેરુના જ્ઞાનનો લાભ દેશને કેમ ન મળ્યો. તે પછી સર્વસાધારણ અર્થમાં જ્ઞાન અને જ્ઞાનીઓ વિશે ચર્ચા કરી છે.
    આ બાબતમાં મારી સમજ વ્યક્ત કરવાની રજા માગું છું. મને લાગે છે કે એકાદ વ્યક્તિ એના સમાજ કરતાં આગળ નીકળી જતી હોય છે, પણ એના જીવનકાળમાં બાકીનો સમાજ એને સ્વીકારવા જેટલો સક્ષમ નથી હોતો. આથી એના જ્ઞાનનો ઉપયોગ બહુ ઘણા વખતે થતો હોય છે.ગૅલીલિયો અને કૉપરનિકસ એનાં ઉદાહરણ છે. આપણૉ સમાજ હજી ઘણી વાતે તૈયાર નથી. એટલે બહેન મૌલિકા કહે છે એવું પણ સો ટકા નથી બનતું. ઘણી વાર જ્ઞાનનો ઉપયોગ કરી શકાય એવી તક પણ નથી હોતી.
    આપણા સૌનો અનુભવ છે જ કે ઘણી વાર આપણે મિત્રોને કે કુટુંબમાં અમુક વસ્તુ ન કરવા કહીએ પણ કોઈ ન માને અને થોડા જ દિવસમાં એનાં પરિણામો આપણે કહ્યાં હોય તેવાં જ આવે. આનો અર્થ એ થયો ને કે તમને જે જ્ઞાન કે સમજ છે એનો લાભ લેવા કોઈ સમયસર તૈયાર નથી થતું.
    આચાર્ય રજનીશ વિશે કઈં લખવાનું હું અહીં ટાળું છું.
    આપણે શ્રી ભૂપેન્દ્રસિંહભાઈના બ્લૉગ પર તો મળ્યા જ છીએ, પણ અહીં પહેલી વાર આવ્યો છું એટલે તમારા લેખ કરતાં પણ લાંબી કૉમેન્ટ લખવાનો પહેલી વારનો અપરાધ ક્ષમા કરશો.

  3. વાંચનથી જ્ઞાન કે સમજમાં વૃદ્ધિ તો થાય છે જ, પણ આ મેળવેલુ જ્ઞાન ક્યાં, ક્યારે અને કેટલુ વાપરવું એ સમજવું જરૂરી છે.

  4. આઈ થીંક કલાની જેમ કેટલાક જ્ઞાન અને સમજ પણ મનુષ્યમાં જન્મજાત હોય છે , એ બાય ડીફોલ્ટ પ્રોડક્ટ(માનવી ) નું વર્ઝન વાંચી વાંચીને ઈમ્પ્રુવ કરી શકાય , પણ પ્રોડક્ટ તો એની એ જ રહે છે , એમાં ફેરફાર શક્ય નથી . વાંચન થી પણ નહિ.

  5. નહેરુ જ નહિ કૈક આવા પડ્યા છે, ગઝબનું લખે પણ તેમનું બધુય અઝબ – ગઝબનું હોય.

પ્રતિસાદ આપો

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / બદલો )

Connecting to %s