હાજી કાસમ તારી વીજળી


એસ.વેટરેના એટલે કે સ્ટીમશીપ વેટરેના એટલે હાજી કાસમની વીજળી …. નામની એ જમાનાની એ જમાનાથી યે વધુ ટેકનીકલ ખાસિયત ધરાવતી શીપને ૮ નવેમ્બર ૧૮૮૮ ના રોજ એટલે કે ૧૨૨  વરસ પહેલા જેમ સાપ ઉ‍દર ગળકી જાય કે અજગર જેટલી આસાનીથી કોઇ મધ્યમ કદનુ‍‍ પ્રાણી ગળકી જાય એમ દરિયાલાલ આખે આખી એ શીપને પોતાના ઉદરમા‍ સમાવી ગયો

ગુજરાતીઓ સાહસિક નથી એવુ‍ (ખોટુ)મહેણુ‍ તો (એ ય પાછા ગુજરાતી) લોકો જ લગાવતા રહે છે પણ ગુજરાતીમાં એડવેન્ચરને લગતી નવલકથાને સ્ફૂરતા દિમાગમાં એક (જ) નામ સૌ પ્રથમ ઝબકે અને એ એટલે શ્રી ગુણવંતરાય આચાર્ય .. બહું ઓછા ગુજરાતી વાચક હશે કે જેમણે એમની ‘દરિયાલાલ’, ‘હાજી કાસમની વીજળી’ અને ….. વગેરે નવલકથા ન વાંચી હોય…

આપણે અત્યારે જે નવલકથા અને પ્રસંગની વાત કરી રહ્યા છીએ એ ‘હાજી કાસમની વીજળી’માં જ એમના વિશે પ્રકાશકે લખ્યું છે: “અંગ્રેજીમાં ઉક્તિ છે : બ્રેવ આર ધોઝ હુ ડાય વિથ ધેઅર બૂટ્સ ઑન! જૂતાં સમેત (એટલે પથારીએ પડ્યા વિના, સક્રિય સ્વરૂપે .) અવસાન પામે છે એ વીર છે. ગુણવંતરાય લખતાં લખતાં અવસાન પામ્યા, છેલ્લે ‘રમત રમાડે રામ’ નામક ધારાવાહી નવલકથા અપૂર્ણ રહી.”

યાદ નથી કોણે મોકલ્યો પણ કોઇ મિત્રનો ‘વીજળી’ વિશેનો મેઈલ આવ્યો હશે એની ફાઈલ આ સાથે મૂકુ છું એમાં નજર કરતા સ્પષ્ટપણે ખ્યાલ આવે છે કે આ “લેખ” (સંકલન: રામજી બી. કોટીયા, પોરબંદર)  ૨૦૦૭માં લખાયો હશે.

 

હાજી કાસમની "વીજળી"

શ્રી ગુણવંતરાય આચાર્ય કૃત (‘ટાયટેનીક’ ફિલ્મની યાદ તાજી કરી દે એવી) “હાજી કાસમની વીજળી” અને આ લેખમાં અમુક તફાવત છે, જે વાંચતા સમજાય જશે. જેમાં એક અને અતિ મહત્વનો ગણાય એવી વાત – આ લેખમાં દરિયાઈ તોફાનનાં એંધાણ હોવા છતાં હાજી અને એની મગરૂબીને કસુરવાર ઠેરવે છે જ્યારે નવલકથામાં અંગ્રેજો અને એની “હોશિયારી” (બે)જવાબદાર ગણાય છે.

અમૃતબિંદુ

આ જિંદગીમાં માણસે જો ફત્તેહ હાંસલ કરવી હોય, આ જિંદગીમાં માણસને જો કોઇ સાહસ કરવું હોય તો એ ફત્તેહ અને એ સાહસને કોઇક નારીને ચરણે ધરવાની પહેલા પાકી કરો.

દુનિયાની તવારીખ શહીદોનાં લોહીથી નહી લખાઈ, શૂરાઓની જાંનિસારીથી નથે લખાઈ, નારીઓનાં આંસુઓથી જ લખાઈ છે. જેની જિંદગીના લોહીમાં નારીની નયનનાં નૂર ભળ્યાં નથી, એની જિંદગી આખરે તો ચપટી ધૂળ સમી રહી છે.

-x-x-x-x-x-

“જો ડાહ્યા હો તો તમારૂં ગાંડપણ ખોતા નહિં” – (“હાજી કાસમની વીજળી” માંથી)

 

Advertisements

10 ટિપ્પણીઓ

Filed under ગુજરાત_ગુજરાતી, વૃતિ - પ્રવૃતિ, સાહિત્ય

10 responses to “હાજી કાસમ તારી વીજળી

  1. Anish

    જો તોફાનની ચેતવણી પહેલેથી ખબર હોય અને પછી પણ તમે સફર કરો તો એ સાહસ નહિ પણ દુ:સાહસ અને મુર્ખામી જ કહેવાય અને એ પણ તમે એકલા નહિ પણ બીજા ૧૫૦૦-૧૬૦૦ માણસોનું જીવન જોખમમાં મુકો ત્યારે……
    અને હા, નવા વર્ષના નુતન વર્ષાભિનંદન…

    • rajniagravat

      અનીશભાઈ,

      તમને પણ નૂતનવર્ષાભિનંદન…
      દુ:સાહ્સની તમારી વાત/વ્યાખ્યા સાચી છે, પણ આ કેસમાં લજ્જાએ કહ્યું એમ “હાજી કાસમની વીજળી” માં લખેલ વાત વધુ સાચી લાગે છે.

  2. મને આ પોસ્ટનો મર્મ ના સમજાયો. પણ વાંચ્યા બાદ જે લાગ્યું એ લખું છું (જો ગેરસમજ થતી હોય મારી તો દૂર કરશોજી).

    દેખીતી વાત છે મગરૂરીમાં હાજી કાસમે 1600 જીંદગી લઇ નાખી. જો વાત સાચી હોય તો હાજી કાસમનું નામ પણ હિટલરની સાથે યાદીમાં મૂકાવું જોઇએ.

    લોકોની જીંદગી સાથે રમતો ના રમાય. માણસ ગમે તેટલો આગળ કેમ ના વધે કુદરત આગળ નમતા શીખવું જ પડે નહીં તો કુદરત આપોઆપ નમાવી દેશે.

    • rajniagravat

      કૃણાલભાઈ

      આ પોસ્ટનો મર્મ/હેતું એ છે કે એ દુર્ઘટનની ‘વરસી’ યાદ કરવાની અને એ અંગે શ્રી ગુણવંતરાય આચાર્ય લિખિત “… વીજળી” ન વાંચી હોય તો સજેસ્ટ કરવાનું.

  3. lajja

    well me e novel vachi hati.. ena pramane to angrejo ne jaldi thi aa ship no charge Haji na hath ma thi lai ek angrej kaptan ne aapi devo hato. Ane etle j vatavaran kharab hova chhata pan ship ne Junagadh thi (i may be wrong about the place) ravana karva ma avyu.

    Have sachu khotu to bhagavan jane but pelu sachu j kahyu chhe “Vinashkale viprit budhdhi!!”

    • rajniagravat

      લજ્જા,

      યુ આર રાઇટ, મને પણ શ્રી ગુણવંતરાય આચાર્ય એ ” .. વીજળી” માં કહેલ વાત વધુ આધારભુત લાગે છે કે અંગ્રેજોએ માત્ર અને માત્ર પોતાનું “હું પણુ” સાબિત કરવા હાજીની વિંનંતી અને લીલીના સૂચનને અવગણીને બધાના જાન જોખમમાં મૂક્યા

  4. લજ્જાજીના પ્રતિભાવમાં એક સુધારો સુચવીશ;
    ’જુનાગઢ’થી નહીં ’પોરબંદર’થી.
    શ્રી રજનીભાઇ, ઈતિહાસને તો લેખકો અને ઈતિહાસકારો પોતપોતાના દૃષ્ટિકોણથી મુલવતા હોય, તેમાં સાચું ખોટું અલગ પાડવું તે કઠિન કામ ગણાય. પરંતુ લોકગીત સ્વરૂપે સચવાયેલ આ કથામાં (આ ગીતને આપણે પોરબંદર અને કાંઠાળ વિસ્તારમાં મરસિયાનાં ઢાળમાં ગાય છે) પણ દોષ બધો વિજળીનાં માલમ(કપ્તાન)ને અપાય છે (જેનું નામ ઈબ્રાહીમ હતું). તેનો અહં અને વિજળીની મજબુતાઇ પરનો વિશ્વાસ તેને ભુલ ખવડાવે છે. (અદ્દલ ’ટાઇટેનિક’ની જેમ, કદી ન ડુબે તેવું જહાજ ! અને ટાઇટેનિકની જેમ વિજળીનો પણ આ પ્રથમ ફેરો જ હતો !) ઉપર આપે આપેલા લેખમાં પણ કંઇક માહિતીદોષ જણાય છે, હાજી કાસમ તો તે આગબોટના માલીક હતા અને બહુ ઉમદા વ્યક્તિત્વ અને લોકચાહના ધરાવતા હતા, તેઓ મુંબઇ ખાતે વસવાટ કરતા હતા.

    પરંતુ આપે આ લેખ દ્વારા ’વિજળી’ની યાદ કરાવી અને એ બહાને ગુજરાતીઓની સાહસપ્રિયતાને પણ ગુણવંતરાય આચાર્યના માધ્યમે યાદ કરાવી એ સારૂં કર્યું.

    વિજળીનું આખું લોકગીત વાંચવા માટે : http://wikisource.org/wiki/%E0%AA%B9%E0%AA%BE%E0%AA%9C%E0%AB%80_%E0%AA%95%E0%AA%BE%E0%AA%B8%E0%AA%AE,_%E0%AA%A4%E0%AA%BE%E0%AA%B0%E0%AB%80_%E0%AA%B5%E0%AB%80%E0%AA%9C%E0%AA%B3%E0%AB%80_%E0%AA%B0%E0%AB%87_%E0%AA%AE%E0%AA%A7%E0%AA%A6%E0%AA%B0%E0%AA%BF%E0%AA%AF%E0%AB%87_%E0%AA%B5%E0%AB%87%E0%AA%B0%E0%AA%A3_%E0%AA%A5%E0%AA%87

  5. અશોકભાઈ

    * લજ્જાએ જુનાગઢ લખ્યું છે એ તો ધ્યાન બહાર જ રહ્યું.

    * ઉપરોક્ત પુસ્તકનાં રેફરન્સ પ્રમાણે હાજીની માલીકીની આ બોટ ન હતી.

    * એ પુસ્તકમાં ‘હડમાન ચાલીસા’ નું વર્ણન પણ વાંચવા જેવું છે.

    * ટાઈટેનીક ફિલ્મ તો સુપર્બ હતી જ એમાં બે મત ન હોય પણ છતાંયે મને અંગત રીતે શ્રી ગુણવંતરાય આચાર્યની સત્યઘટના પર આધારીત આ નવલકથા વધુ પડકાર રૂપ ગણાય, ફિલ્મમાંનો યુગ અને એને માટે તકનીકી સવલતો , જ્યારે માત્ર શબ્દ વડે આ કામ પાર પાડવું વધુ કઠીન લાગે છે.

  6. રજનીભાઇ,
    સાચી વાત છે, શ્રી ગુણવંતરાય આચાર્યની સક્કરબાર, દરીયાલાલ શ્રેણીઓ વાંચી વાંચીને તો અમે બાળપણ વિતાવ્યું છે. અને તેમની લેખણીની તાકાત ફિલ્મની તકનિકી કરતાં ચઢિયાતી જ ગણાય. જો કે ’વિજળી..’ નવલકથા અમારા વાંચવામાં નથી આવી તેનું દુઃખ છે. (હવે શોધીને વાંચીશું જરૂર) પરંતુ આગળ કહ્યું તેમ લેખક, ઈતિહાસકાર અને સંશોધકનાં દૃષ્ટિકોણ અલગ અલગ હોવાનાં. આચાર્યજીની સક્કરબાર શ્રેણીનાં કે આ નવલકથાનાં અદ્‌ભુત કથાનકો સાહિત્યની દૃષ્ટિએ અનમોલ ગણાય પરંતુ ઔતિહાસિક તથ્યો ક્યારેક ભિન્ન પણ હોઇ શકે તે પણ ધ્યાને રાખવું જરૂરી છે. અને પ્રથમ કોઇ સંશોધકે તે બાબતે અધિકૃત સંશોધન કરવું જોઇએ, જેથી સત્ય ઘટનાક્રમ બહાર આવે. (વિજળી માટે એકમાત્ર લોકગીત અને અમુક સાહિત્યીક વાતો સીવાયનું કોઇ આધારભુત સંશોધન થયાનું જણાતું નથી) આપના આ લેખના માધ્યમે કોઇ વધુ જાણકારી શોધે તેવી વિનંતી છે. આભાર.

  7. Rajni bhai..

    Ek Fact : “Hadman Chalisa” jenu prachalit naam “roaring forties”(http://en.wikipedia.org/wiki/Roaring_Forties) chhe e kharekhar astitva dharave chhe, ane e kharekhar mushkel route chhe…

    Me pote gunavantrai acharya ni 3 navalkatha o vachi chhe, Dariyalal, Haji Kasam.. ane Anant chavdo…. ashokbhai na suggestion thi sakkarbar pan vachi laish, pan aa 3 navalkatha o vachya pachhi evu lage chhe ke gujrati o ni sagar khed ni katha to pirates of Caribbean series kartay romanchak chhe…

પ્રતિસાદ આપો

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / બદલો )

Connecting to %s